ఖండాంతరాల్లో తెలుగు సాహితీ సౌరభం : లలిత రామ్

“సాహిత్య సంగీత కళావిహీనః సాక్షాత్పశుః పుచ్ఛవిషాణహీనః |

తృణం న ఖాదన్నపి జీవమానః తద్భాగధేయం పరమం పశూనామ్ ||”

భర్తృహరి సుభాషిత రత్నావళిలోని ఈ అమృత శ్లోకం మానవ మనుగడలో లలిత కళల విశిష్టతను అద్భుతంగా చాటి చెబుతుంది. సాహిత్యం, సంగీతం, నాట్య ప్రదర్శనలు మానవ జీవనానికి బాహ్య ఆభరణాలు మాత్రమే కాదు, అంతఃచేతనను జాగృతం చేసే దివ్య శక్తులు. ఈ సంస్కారవంతమైన కళా త్రివేణీ సంగమాన్ని పుణికిపుచ్చుకుని, తమ కుటుంబ సాంస్కృతిక వైభవాన్ని ఖండాంతరాలకు సగర్వంగా చాటిచెబుతున్న ప్రవాస భారతీయ రత్నం, ప్రముఖ రచయిత్రి శ్రీమతి లలిత రామ్.

“మాటలు, ప్రదర్శన కళలు అన్నదమ్ములు” అన్న షేక్స్పియర్ జగత్ప్రసిద్ధ నాటకం ‘ఒథెల్లో’లోని వాక్యాన్ని తన జీవన ప్రస్థానానికి మూల నినాదంగా మలచుకున్న లలిత రామ్, అమెరికాలోని పోర్ట్‌ల్యాండ్‌లో స్థిరపడినా మాతృభాషా మమకారాన్ని ఏనాడూ విస్మరించలేదు. భౌగోళికంగా ఏడు సముద్రాల అవతల నివసిస్తున్నప్పటికీ, ఆమె హృదయ స్పందనలన్నీ తెలుగు నేల సంస్కృతి, సనాతన సంప్రదాయాలు, లలిత కళల చుట్టూనే అల్లుకున్నాయి. తెలుగు, ఆంగ్ల భాషలు రెండింటిలోనూ తన కలం సవ్వడిని సమాన ప్రతిభతో వినిపిస్తూ, సమాజంలోని సున్నిత భావోద్వేగాలను, ప్రవాస జీవితపు సంఘర్షణలను, తరాల అంతరాలను తన ప్రతి రచన ద్వారా పాఠకుల హృదయాలకు హత్తుకునేలా ఆవిష్కరిస్తున్నారు.

కుటుంబ వారసత్వం – కళా వైభవం

లలిత రామ్ గారి జీవితాన్ని పరిశీలిస్తే ఆమె సాహితీ ప్రస్థానం అకస్మాత్తుగా ఆరంభమైనది కాదు. అది పుట్టుకతోనే అబ్బిన కళా సంపద, తరతరాల సాధన. ఆమె కుటుంబ నేపథ్యం తెలుగు సాహితీ, కళా చరిత్ర పుటలలో ఒక సువర్ణ అధ్యాయం.

ఆంధ్రా షెల్లీ భావ గీతికల మధుర ప్రతిధ్వని

బుజ్జాయి చిత్ర రేఖల అల్లరి హరివిల్లు మెరుపు

రెండు తరాల అక్షర చైతన్యాన్ని ఏకతాటిపై నిలిపి

భావితరాలకు వెలుగులు పంచే అక్షర దీప్తి!

తెలుగు భావకవితా యుగ చక్రవర్తి, “ఆంధ్రా షెల్లీ” గా యావత్ భారతావని కీర్తించిన కవికోకిల శ్రీ దేవులపల్లి వేంకట కృష్ణశాస్త్రి (1897–1980) గారికి లలిత రామ్ ముద్దుల మనవరాలు. “కృష్ణపక్షం”, “ప్రవాసము”, “ఊర్వశి” వంటి అమర కావ్యాలతో తెలుగు కవిత్వానికి సరికొత్త సౌందర్యాన్ని, గాఢమైన భావుకతను అద్దిన యుగకర్త కృష్ణశాస్త్రి గారు. ఆకాశవాణిలో అసంఖ్యాకమైన లలిత గీతాలు, శ్రవ్యనాటికలు రచిస్తూనే, 70కి పైగా చలనచిత్రాల్లో 160కి పైగా శాశ్వత సినీ గీతాలను రచించి కోట్లాది తెలుగు ప్రజల హృదయాల్లో చిరస్థాయిగా నిలిచారు. 1976లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనను అత్యున్నత “పద్మభూషణ్” పురస్కారంతో గౌరవించింది. మాటల మాధుర్యం, పదాల పొందిక, భావాల గాఢత లలిత రామ్ గారికి తాతగారి నుంచి సహజసిద్ధమైన సంస్కారాలుగా అబ్బాయి.

ఇక ఆమె తండ్రి శ్రీ దేవులపల్లి సుబ్బారాయ శాస్త్రి గారు, కళా జగత్తులో “బుజ్జాయి” అనే ముద్దుపేరుతో సుప్రసిద్ధులు. ఆయన “భారతీయ కామిక్స్ పితామహుడు” గా విశేష ఖ్యాతి గడించారు. ఎలాంటి అధికారిక అకాడెమిక్ శిక్షణ లేకుండా స్వయంకృషితో చిత్రలేఖనాన్ని అభ్యసించి, “డుంబు” అనే అల్లరి పిల్లవాడి పాత్రను సృష్టించి తెలుగు బాలల హృదయాల్లో చెరగని ముద్ర వేశారు. అమరకోశం లాంటి భారతీయ ఇతిహాసాలు, పురాణాలైన రామాయణ, మహాభారత కథలను బాలల కోసం అత్యంత రమణీయమైన చిత్రకథలుగా మలిచారు. ప్రతిష్టాత్మక ‘ది ఇలస్ట్రేటెడ్ వీక్లీ ఆఫ్ ఇండియా’ పత్రికలో పంచతంత్ర కథలను చిత్రాలతో ధారావాహికగా అందించిన తొలి భారతీయ చిత్రకారుడిగా ఆయన ఘనమైన చరిత్ర సృష్టించారు. 1992లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆయనకు “బాలబంధు” పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసి గౌరవించింది. 2022 జనవరిలో తన 91వ ఏట చెన్నై నగరంలో బుజ్జాయి గారు పరమపదించే వరకు కళాసేవలోనే గడిపారు.

తాతగారి అక్షర సంపద, తండ్రిగారి చిత్రకళా ప్రావీణ్యం కలగలిసిన మహోన్నత వాతావరణంలో పెరిగిన లలిత రామ్, ఆ కుటుంబ సాంస్కృతిక సంపదను పదిలపరుస్తూనే, తనదైన విశిష్ట శైలితో ఆధునిక సాహిత్య జగత్తులో ముందుకు సాగుతున్నారు.

రచనా ప్రస్థానం

లలిత రామ్ తన సాహితీ ప్రయాణాన్ని అత్యంత ఆకర్షణీయమైన శైలితో తెలుగు నవల “అవంతీ కల్యాణం” తో ప్రారంభించారు. కోస్తా తీర నగరం విశాఖపట్నం ఆహ్లాదకరమైన ప్రకృతి నేపథ్యంగా ఈ నవల నడుస్తుంది. ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి గాంచిన భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యకారిణి అవంతి, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందిన నాయకుడు ప్రణవ్‌ల మధ్య అనుకోకుండా చిగురించిన ప్రణయ గాథ ఇది. కళా జగత్తులో జీవించే సున్నిత మనస్కురాలైన ఒక నర్తకి, లౌక్యంతో కూడిన రాజకీయ, సామాజిక ప్రపంచంలో తిరిగే ఒక నాయకుడు — ఈ రెండు విభిన్న ధ్రువాల ఆలోచనలు ఎలా కలిశాయి, వారి బంధం వివాహ బంధంగా ఎలా పరిణమించింది అన్న కథాంశాన్ని ఉత్కంఠభరితంగా, సున్నితమైన పదజాలంతో తీర్చిదిద్దారు.

తెలుగులో నవలా రచయిత్రిగా గుర్తింపు పొందిన వెంటనే, ఆమె తన దృష్టిని ఆంగ్ల సాహిత్యం వైపు సారించారు. “Megha – Two Worlds Within” అనే ఆంగ్ల నవలను వెలువరించారు. ఈ నవల సమకాలీన ప్రవాస భారతీయ సమాజపు వాస్తవికతకు అద్దం పడుతుంది. చెన్నై మహా నగరంలోని సాంప్రదాయ కుటుంబం నుంచి అమెరికాకు వలస వెళ్ళిన మేఘ పల్లవన్ అనే యువతి జీవన ప్రయాణమే ఈ నవల. స్వదేశపు అనుబంధాలు, మమకారాలు ఒకవైపు… విదేశీ గడ్డపై ఎదురయ్యే సాంస్కృతిక వైరుధ్యాలు, ఒంటరితనం, వృత్తిపరమైన సవాళ్ళు మరోవైపు… ఈ రెండు ప్రపంచాల మధ్య జరిగే అంతర్మథనాన్ని అత్యంత హృద్యంగా రచించారు. ఇది కేవలం మేఘ కథ మాత్రమే కాదు, విదేశాల్లో స్థిరపడిన లక్షలాది మంది భారతీయ మహిళల అంతరంగావిష్కరణ.

ఇవే కాకుండా, తెలుగు, ఆంగ్ల దిన, వార, మాస పత్రికలలో ఎన్నో వైవిధ్యభరితమైన కథలు, తాత్విక కవితలు, విశ్లేషణాత్మక వ్యాసాలను వెలువరించారు. 2025 సంవత్సరంలో ఆమె ప్రచురించిన “సెలయేటిలో మొగ్గ సంపెంగలు” అనే కథా సంకలనం విమర్శకుల ప్రశంసలు అందుకుంది. గ్రామీణ జీవన సౌందర్యం నుంచి ఆధునిక మహానగరపు సంక్లిష్టతల వరకు వివిధ అంశాలను మేళవించిన కథలు ఇందులో కొలువుదీరాయి.

అనువాద యజ్ఞం

లలిత రామ్ చేసిన సాహిత్య సేవలో శిఖరాయమానమైనది ఆమె చేపట్టిన అనువాద కృషి. ప్రాచీన భక్తి సాహిత్యాన్ని ఆధునిక అంతర్జాతీయ పాఠకులకు అందించడం అంత తేలికైన పని కాదు. 2023లో ఆమె తన తాతగారు దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి రచించిన ప్రసిద్ధ శ్రవ్యనాటిక “శ్రీ ఆండాళ్ళు తిరుప్పావు కీర్తనలు” ను ఆంగ్లంలోకి “The Champaca Enchantment” పేరుతో అత్యద్భుతంగా అనువదించారు.

రసధునులొలికించే రంగనాథుని భక్తి

గోదాదేవి నోచిన పావన తిరుప్పావై ముక్తి

తాత రాసిన నాటకానికి మనవరాలి అక్షర నీరాజనం

ఖండాంతరాలకు చేరిన భక్తి శృంగార రసార్ణవం!

శ్రీ ఆండాళ్ తల్లి (గోదాదేవి) శ్రీరంగనాథునిపై కురిపించిన అమలిన శృంగార భక్తి తత్వాన్ని, మార్గళి మాసపు వ్రత వైభవాన్ని కృష్ణశాస్త్రి గారు తెలుగులో అద్భుతమైన గేయ నాటికగా మలిచారు. ఆ నాటకంలోని భావగాంభీర్యం, ప్రాసలు, ఛందస్సు చెడకుండా, ఆంగ్ల పదజాలంతో సరికొత్త శోభను సంతరింపజేశారు లలిత రామ్.

ఈ గ్రంథానికి ఢిల్లీకి చెందిన ప్రముఖ చిత్రకారుడు డాక్టర్ హిమాన్షు శ్రీవాస్తవ అందించిన దృశ్య రూపాలు, వర్ణ చిత్రాలు అదనపు ఆకర్షణగా నిలిచాయి. ప్రాచీన తమిళ వైష్ణవ సాంప్రదాయం, ఆధునిక తెలుగు కవితా వైభవం, ప్రపంచ భాష అయిన ఆంగ్ల మాధ్యమం – ఈ మూడింటి కలయికతో వెలువడిన “The Champaca Enchantment” గ్రంథం అంతర్జాతీయ స్థాయిలో పాఠకుల ఆదరణ పొందింది. ఇది కేవలం భాషాంతరీకరణం మాత్రమే కాదు, తన కుటుంబ సాహితీ మూలాలకు ఒక మనవరాలు సమర్పించిన ఘనమైన నివాళి.

సాహిత్య పోషణ

లలిత రామ్ కేవలం తన రచనలకే పరిమితం కాకుండా, తోటి రచయితలను, ముఖ్యంగా మహిళా కవయిత్రులను సమాజం ముందుకు తీసుకురావడంలో ప్రధాన భూమిక పోషిస్తున్నారు. సాహిత్య ప్రచురణలకు భారీ ఎత్తున ఆర్థిక, నైతిక సహకారాన్ని అందిస్తూ “సాహిత్య పోషకి”గా నిలిచారు.

కవితా మేఘమాల:

భారతదేశం నలుమూలల నుంచే కాకుండా, విదేశాల నుంచి సైతం ఎంపిక చేసిన 250 మంది కవయిత్రుల సరికొత్త కవితలతో కూడిన బృహత్ సంకలనం “కవితా మేఘమాల”. స్త్రీవాద ఆలోచనలు, ప్రకృతి ప్రేమ, సామాజిక స్పృహ కలగలిసిన ఈ భారీ గ్రంథ ప్రచురణకు ఆమె పూర్తి స్థాయి ప్రతిపాదకురాలిగా వ్యవహరించారు. ఈ విశేష సంకలనం భారత మాజీ ఉపరాష్ట్రపతి గారి ప్రశంసలను సైతం అందుకుంది.

నవ వ్యాస మాలిక & చైతన్య ప్రభ:

విభిన్న రంగాల్లో నిష్ణాతులైన 102 మంది రచయితల విశ్లేషణాత్మక వ్యాసాలతో రూపుదిద్దుకున్న “నవ వ్యాస మాలిక”, అలాగే సమాజంలో చైతన్యాన్ని రగిలించే ఆలోచనలతో కూడిన “చైతన్య ప్రభ” వ్యాస సంకలనాలకు ఆమె సంపూర్ణ బాధ్యత వహించి ప్రచురింపజేశారు.

కథల లోగిలి:

తెలుగు రచయిత్రుల ప్రతిష్టాత్మక సంఘం “లేఖిని” (అధ్యక్షురాలు: శ్రీమతి అత్తలూరి విజయలక్ష్మి) పక్షాన వెలువడిన రెండు భాగాల కథా సంకలనం “కథల లోగిలి” ప్రచురణకు లలిత రామ్ పాక్షికంగా వెన్నుదన్నుగా నిలిచి సహాయ సహకారాలు అందించారు.

ప్రవాసంలో అందరికీ మార్గదర్శి, గురుతుల్యులైన శ్రీ వంగూరి చిట్టెన్ రాజు గారి సారథ్యంలోని “వంగూరి ఫౌండేషన్ ఆఫ్ అమెరికా” ఆమె తొలి నవల “అవంతీ కల్యాణం”ను ప్రచురించడమే కాకుండా, ఆమె పుస్తకావిష్కరణలను ఘనంగా నిర్వహించింది. అంతేగాక, ఆమె వ్యవస్థాపక సభ్యురాలిగా ఉన్న “ప్రపంచ తెలుగు సమితి”కి వంగూరి గారు గౌరవ సలహాదారుగా వ్యవహరిస్తున్నారు.

సాంస్కృతిక సేవ

సాహిత్య సాధనతో పాటు సమాజ సేవలోనూ లలిత రామ్ ముందుంటున్నారు. భావితరాలకు భారతీయ సంస్కృతిని అందించాలనే సంకల్పంతో, “దేవులపల్లి ఫౌండేషన్” తరఫున గతంలో చిన్నారులకు ప్రత్యేకంగా “పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్” అవార్డులను అందజేశారు. ప్రస్తుతం తాను నివసిస్తున్న పోర్ట్‌ల్యాండ్‌లోని నాట్య కళాశాల, తెలుగు పాఠశాలలలో ఉత్తమ ప్రతిభ కనబరిచే విద్యార్థులకు నిరంతరం బహుమానాలు అందజేస్తూ ప్రోత్సహిస్తున్నారు.

“ప్రపంచ తెలుగు సమితి” వ్యవస్థాపక సభ్యుల్లో ఒకరిగా ఆమె అంతర్జాతీయ స్థాయిలో సాహిత్య సదస్సులు, కవి సమ్మేళనాలు, సాంస్కృతిక వేదికలను నిర్వహిస్తున్నారు. “తెలుగు సాహిత్యమాత పాదాలకు నిత్యం మల్లెపూల మాలలు అర్పిస్తూనే ఉంటాను” అన్నది ఆమె అంతరంగ నినాదం.

అమెరికాలో ప్రవాస భారతీయుల కోసం ప్రతిష్టాత్మకంగా నిర్వహించే “రైజింగ్ స్టార్ అవార్డ్స్” పోటీలకు ఆమె ప్రధాన న్యాయనిర్ణేతగా వ్యవహరిస్తూ, ఔత్సాహిక రచయితలను, గాయకులను, కళాకారులను వెలుగులోకి తెస్తున్నారు. వంశీ ఆర్ట్స్ థియేటర్స్ వంటి అంతర్జాతీయ సాంస్కృతిక సంస్థలతో అనుసంధానమై అనేక వెబినార్లు, అంతర్జాల సాహిత్య గోష్టులను నడిపిస్తున్నారు. ఆమె చేసిన ఈ నిరంతర సేవలకు గాను పలు ప్రవాస, స్వదేశీ సంఘాలు ఆమెను ఘనంగా సత్కరించి పలు పురస్కారాలను అందజేశాయి.

కళాక్షేత్రం – సంగీత మార్గదర్శనం

సాహిత్యం, చిత్రలేఖనంతో పాటు సంగీతంలోనూ లలిత రామ్ తనదైన ముద్ర వేస్తున్నారు. స్వయంగా గేయ రచయిత్రి అయిన ఆమె, తెలుగు సంగీత ఆల్బమ్‌లకు కో-ప్రొడ్యూసర్‌గా వ్యవహరిస్తూ సరికొత్త బాణీలను, సంగీత రూపకాలను శ్రోతలకు అందిస్తున్నారు. తాతగారి సినీ గీతాల వారసత్వాన్ని సరికొత్త సాంకేతికతతో కలగలిపి ఆధునిక శ్రోతలను అలరిస్తున్నారు.

దీనితో పాటు, నవతరం రచయితలకు అవసరమైన సృజనాత్మక నైపుణ్యాలను పెంపొందించడానికి ఆన్‌లైన్ వేదికగా క్రియేటివ్ రైటింగ్ (సృజనాత్మక రచన), కాపీరైటింగ్, డిజిటల్ బ్లాగింగ్ వంటి అంశాలపై వర్క్‌షాప్‌లు, శిక్షణా తరగతులు నిర్వహిస్తున్నారు. రచనా రంగంలోకి అడుగుపెట్టే యువతకు కథా నిర్మాణం, పాత్రల చిత్రణ, శైలి వంటి మెలకువలను నేర్పిస్తూ విశిష్టమైన గురుతర బాధ్యతను నిర్వర్తిస్తున్నారు.

లలిత రామ్ ప్రస్థానం తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేకమైన అధ్యాయం. తాతగారు దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి గారి భావనా పటిమ, తండ్రి బుజ్జాయి గారి ఊహాశక్తి రెండూ ఆమె కలంలో మమేకమై సరికొత్త కాంతులను విరజిమ్ముతున్నాయి.

రచయిత్రిగా అక్షరాలను పేర్చడం, అనువాదకురాలిగా ప్రాచీన భక్తిని ప్రపంచానికి చాటడం, సంపాదకురాలిగా వందలాది మంది రచయితలకు వేదిక కల్పించడం, పోషకురాలిగా ఆర్థిక సాయం అందించడం – ఇలా ప్రతి రంగంలోనూ ఆమె తన ప్రత్యేకతను చాటుకుంటున్నారు. మాతృభూమికి వేల మైళ్ళ దూరంలో ఉన్నా, తెలుగు భాషా పరిమళాలను విశ్వవ్యాప్తం చేస్తున్న శ్రీమతి లలిత రామ్ ప్రస్థానం నేటి తరానికి, ప్రత్యేకించి ప్రవాస మహిళా లోకానికి గొప్ప ప్రేరణదాయకం.

ఆమెతో సంభాషిస్తున్నప్పుడు, “నేను చిన్నప్పుడే వ్రాయటం మొదలుపెడితే, తాతగారు, అమ్మ నాన్నలు ఎంతో సంతోషించేవారు. నేను “వెరీ లేట్ బ్లూమర్” అనే చెప్పాలి. నవలలు మరిన్ని వ్రాయాలని తాపత్రయం. కానీ సాహిత్యపరంగా వివిధ బాటల్లో  పయనించటం, సాహిత్యసేవ చేయటమే సంతోషం”, అని అన్నారు.

తెలుగు వెలుగుల తేజం – ఖండాంతరాల సువాసన

కళాకారుల వంశ తిలకం – అక్షరాల అమృత వర్షిణి!

– పురుషోత్తం నారగౌని (889738893)